GÜLAY YAŞAYANLAR & MÜMTAZ SAĞLAM
Minimalist sanatçılar üç boyutlu denemelerle resmi ilişkilendirir. Sanatsal ifadeyi aşkın bir düzenlemeye taşıyan bu biçimlendirme, bütüncül bir kavrayışın bir mekân, derinlik, denge ve düzenleme şekli olarak aşırı modern bir niteliğe kavuşur. Bu hâliyle geometrik soyut anlayıştan farklı bir alana çekerek, ilişkisel durum ve denge arayışıyla yalın bir biçimsellikle yüzleşmeyi ve tekrarı, yöntemsel durum ve ilişkiselliği savunur.
Örnekse Donald Judd, 1960’lı yılların ilk yarısında, duvara bağlı kutu sıraları gibi birbirine benzer formları belirli aralıklarla, tekrara dayalı bir yerleştirme ve düzen oluşturma hareketi içerisindedir. (Bkz. Stacks) Bu eylem, anlam olasılıklarını devre dışı bırakma çabası olarak da değer kazanır. Dan Flavin de benzer bir şekilde ışık tüplerini yine duvarla ilişkili bırakarak, basit form düzeniyle anlama direnen yaklaşımını sürdürür. Burada tekrarlanan formun, nesne olarak taşıdığı işlev ve anlamın kullanım değeri ıskalanırken, istif düzeni ve biçim disiplinine bağlılık, minimal estetikle baş başa kalır. Dolayısıyla tekrar edilen veya takdim edilen nesnenin dolayımsız bir boyutta soyut, tekil ve mesafeli yalnızlığı ile bir yapısal söylemsel tercih olarak kavramsallaştırma eğilimine girdikleri açıktır.
Donald Judd’un resimsel dilinin ve imge stratejisinin gelişimi esasında, resmin geç modern bir dönüşümle nesne boyutuna kavuşmasıyla ilgilidir. 1960’lı yılların ilk yarısında bu tespiti, düz yüzeyin, hareket ve imgenin şekillendirilmiş metal yüzeye ve kıvrımlara ulaştığı yalınlaşma ve nesnel süreci ile açıklanması mümkündür. Resim burada, Donald Judd’un deyimi ile belirlenmiş nesneye ya da heykele dönüşmektedir. Bu eleştirel bir soyutlama, araştırma ve estetik bir oyun olarak da tanımlanabilir aslında. Judd’un sıralı kutulardan oluşan duvar heykeli; düzen, disiplin ve denge koşullarına uygun bir yapılanma içinde, boşlukla girilen boyutlandırma ile heykeli tamamlayan bir girişimdir. Dolayısıyla burada aralıklı nesne düzenini çevreleyen, boşluğun kültürel bir alan etkisi yapıp yapmadığı, heykele psikolojik bir boyut katıp katmadığı konusu tartışmalıdır. Çünkü, heykeli oluşturan unsurların iç mekân dolayımı, malzeme nötrlüğü, ötelenmiş, tıpkı Morris’in de duyumsadığı gibi, tekrara ve ritme sadık kalan bir görselliklikle yetinilmiş gibidir.
Tam da bu noktada, geometrik form tekrarı ve yoğunluğuyla imgesel bir bütünlüğe ulaşan ve fakat resimsel yüzey-doku ve renk alanlarıyla bu yaklaşımı çeşitleyen ve duvar yüzeylerine taşıyan Soll LeWitt’in iyice farklılaştığı örülür. LeWitt, ritim ve tekrar meselesini, örüntü oluşturan alternatif boyutlandırma deneyleri ile daha psişik ve kültürel bir içerimle adeta katmanlar ve mekânda kurulan dolayımsız ilişkiye de mekanı özgü çeşitlenen ve çoğalan çözümler üreterek yine farklılaşmayı tercih eder.
Benzer şekilde Richard Serra‘nın tekrarla ve ritmik kıvrımlarla süreklilik oluşturan metal levha düzenlemeleri de, metalin nesnel anlam ve ayrımlarını da içeren bir bütüncül alan oluşturma çabası, anıtsal boyutlara ulaşma sürecine evrilir. Başlangıçta malzemenin nitelikleri, sözgelimi paslı yüzey gerçekliği dışında biçimlenen ve sert yüzeyin karakterini vurgulayan yegane dışsal motiftir burada. Heykel düzeni daha çok malzemenin temsil ettiği hareketin imkânsız sürekliliğine, dev boyutlu gerçekliğine, kıvrımlarla oluşturulan geometrik süreklilik estetiğine adanmıştır sanki. Etki bütünlüğü ve sürekliliği Serra’da zaten bir dil ve anlam bütünlüğüne dönüşerek mekânsal dinamikleri zorlayan, malzeme deneyimine odaklı imkânsız bir görselliğe evrilmiştir.
NOT
içsel bir zorunluluk hâline gelen düzen oluşturma fikri ve çabası
Yapısal düzenin, hikâye bağlantılarının ve olasılıklarının reddine dayalı önceliği, nesnenin-formun soyut ve basitlik derecesinde yalıtılmış hâline, yalnızlığına işaret etmekten başka bir anlam bırakmaz ortada. Tekrara dayalı düzenin yarattığı ritmik görsel etki-estetik; modüler biçim-desen örüntülerine kavuşarak kendine ilişkin bir durum arama çabasının karşılığı gibidir. Merkezsiz ve eşzamanlı kütle, nesne ve imge tekrarı, sıralı düzen estetiği ızgara veya modüler form ile yüzeyin inşası minimalist tavır ve düşünceye rasyonel bir mantık ya da gerekçe oluşturmak için önemsenmektedir burada. Kimi sanatçılarda bu durumun form tekrarıyla bir kompozisyona dönüşen düzen fikri geliştirme çabasının giderek içsel bir zorunluluk hâline gelerek kendi kişisel üslûplaşma süreci içinde Minimalizmin içerimini zorladıkları bile görülür. Keza Sol LeWitt’in renkle zenginleşen form-motif kullanımı en etkili bir şekilde bu gerçekliği örneklemektedir.
notlar
1 Hal Foster, Gerçeğin Geri Dönüşü / The Return of the Real, Çeviren: Esin Hoşsucu, Ayrıntı Yayınları, Mayıs 2009, İstanbul. sf. 74.
2 Rosalind Krause, Modern Heykelin Dehlizleri / Passages in Modern Sculpture, Çeviren: Sibel Erduran, Everest Yayınları, Ekim 2021, İstanbul.
Gülay Yaşayanlar & Mümtaz Sağlam Copyright © Mart 2026, Tüm hakları saklıdır..
A FIle on MInImalIsm at Saglamart
A COLLECTION EXHIBITION
Exhibition view from Minimal, Bourse de Commerce – Pinault Collection, 2nd Floor: Materialism, Gallery 5.
MINIMALIST ARTISTS
MINIMALISM / 5 BOOKS
Daniel Marzona, Minimal Art, Tashen Deutschland, 25. Edition, German, Hardcover, 200 pages, 2009.
James Meyer, Minimalism / Art and Polemics in the Sixties, Yale University Press, English, Paperback, 340 pages, August 2004.
Minimalism, Edited by James Meyer, Phaidon Press, English, Soft Cover, 200 pages, June 2010.
Minimalism, Edited by James Meyer, Phaidon Press, English, Paperback, 304 pages, March 2005.
David Batchelor, Minimalizm, Translation: Tüles Üresin, Hayalperest Publication, Turkish, Paperback, 96 pages, İstanbul 2025.
saglamart; dinamik bir anlayış ile hareket eden, kültür-sanat ortamındaki olay ve olgulara, sanatçı tavırlarına, yapıtlara ve yayınlara odaklanan bağımsız bir yayın etkinliğidir. Tüm hakları saklıdır. Görüntü ve yazılar izinsiz kullanılamaz. / saglamart is an independent publishing initiative driven by a dynamic vision, focusing on events and developments in the cultural-artistic landscape, artist perspectives, works, and publications. All rights reserved. Images and texts cannot be used without permission.
