Anish Kapoor’un son dönemde ürettiği dev ölçekli işler, öncelikle yaşama dair vurguların  biçimsel bir izâhı olarak karşımıza çıkarılan aşırılığın nesneleri gibidir. İçsel ve düşünsel çelişkilerden yola çıkılarak ulaşılan bu gizemli nesne yığılımının, kendini oluşturan varoluşsal bir dünya yarattığını belirtmek mümkün. Nitekim uzunca bir süredir, boşluğu biçimlendirme eğilimi içinde olan Kapoor’un bilinçdışı sezgilere yaslanan revizyonist bir mimariyle ortaya çıkardığı bu yeni şeylerin; mekâna yayılan, dahası orayı sıkıştıran hazcı bir mahremiyet ve gizem barındırdığından şüphe yoktur. O yüzden burada, ölçekli nesnelerin kapladığı alan ve mekân ilişkisi üzerinden, ayrıntılarda derinleşen genleşmiş bir algının sürekli dönüşüme uğradığı bir enstalatif düzenden öncelikle bahsedilmelidir. (1) 

ütopik bir şekillendirme: mount moriah at the gate of the ghetto

Anish Kapoor’da fetişleşen ve bir haz unsuru hâline gelen kırmızının uzamsal bir oyuna dönüşen temsiliyet gücü, esasında bilinçdışında teşhis edilen dev bir tasavvurla yeni ruhsal manzaralara da karşılık geldiği açıktır. Balmumu, silikon, reçine, boya ve pigment ile fiberglas üzerine oluşturulan Mount Moriah at the Gate of the Ghetto (2022) adlı dağ tasviri, tavandan asılı mimari bir unsur olarak mekânın fiziki yapısına eklemlenmiş psikanalitik bir eylem inşası olarak rahatsız edici bir forma bürünmüştür. (2) Ve tersine asılmış bu dev nesne, algı oyunlarını bozarak boşluğa müdahale eden bir şiddet unsuru olarak zemine kadar yaklaşmakta ve bakışı daraltan bir duyumsama ile gerginlik üretmektedir. 

Uzamsal boşlukla oynamayı çok iyi bilen Kapoor, burada mekânsal mimarinin yapısına zıt bir şekilde tasarlanan bir mekânsal vurguyla yarattığı bu tuhaf ve/fakat çarpıcı uyuşmazlığı, adeta kehanet misyonuyla ortaya çıkarılan bir yüce nesneye dönüştürürken, mekânı da kutsal bir tören alanına çevirmektedir. Böylece bir tür boşluk manifestosu niteliğini taşıyan dev kırmızı kütle, mekânı sıkıştıracak şekilde kurgulanan bir düşünsel deneyiminin nesnesi hâline getirilir. Yüce kırmızı kütle, yani boşluğu delen bu yapı, aynı zamanda güç dengesizliklerinin, kişisel sarsıntıların ve her türlü rasyonalitenin bozguna uğratıldığı simgesel bir nitelik kazanır.   

Kapoor’un bilinçdışı arzular uyandıran bu biçimlendirmesi, pratik varoluşsal eylemin ötesindedir besbelli. Moriah Dağı burada mekân-nesne diyalektiğinin çatışmasından doğan temsili bir öte dünya, mutlak bir döngünün belirleyenlerinden koparak algıyı tetikleyen ütopik bir şekillendirmedir artık. Zirve noktasının adeta bir ıstırap envanteri misali yüklü ağırlığıyla yere doğru sarktığı, parçalanmış gerçekliklerin ve tahribata uğramış duygusal kümelenmelerin barındığı anıtsal bir illüzyon gibidir. Ve sanki ruhanî düşlere benzer bir şekilde, mekânı büken ve gizemli hâle getiren tuhaf bir içgörüye yaslanmaktadır. Sanki, akan ve damlayan sıvılarıyla bilinçdışını sarmalayan ayrıksı hislerin, kırmızıya bürünmüş anlatısal bir düzende örgütlenmesini sağlamaktadır. Girift bir kabuğa sahiptir ve iflâh olmaz bir şekilde çarpıcı kırmızı-kara bir kılıkla görünür. 

bir huzursuzluk metaforu olarak dağ ve kırmızı 

Psikanalitik bir karmaşıklığın güvenilmez dünyasına bizi yaklaştıran Anish Kapoor, erozyona uğrayan muğlak algıların kolektif bütünlüğüne sirayet ederek bu dev nesne-imgenin mekân içindeki ilişkisel eylemliliğini sorunsallaştırmayı amaçlar. Şiddetin ütopyacı bir unsur olarak merkezde konumlandığı bu ortamda, kırmızıyı ise narsisist bir büyünün nitelikli ritüeli uyarınca etkili olan ya da saldırgan güdülere karşılık gelen bir tür huzursuzluk metaforu olarak yorumlar. O yüzden travma, varoluş ve şiddet gibi bileşenlerin yeni algı eşikleri yarattığı bu heybetli kırmızı formda, kesif bir metafizik yaşam öngörüsünün şiddete bulanmış çatışmacı ruhu da gizlidir. Dolayısıyla bu alegorik kırmızı dilsel seremoni, irrasyonel düşünme ritüelinin şekilsiz bir dönüşüme uğrattığı, -ifade edilemeyen şeyler- aracılığıyla özgün bir kendi kendini saptama dili ve parodik bir telaffuz etme gücüyle karşılaştırır bizi. Burada soyutlanmış travmaların özgün rengi ile gizemli ve karanlık dili yaratılmıştır belli ki. 

Kapoor’un işlerindeki anıtsal boyut ve yücelik etkisi, aynı zamanda ruhanî bir kisveye bürünerek, bakışın buyruğunda süregiden hissediş çabalarının düşünsel saldırganlığını da ortaya çıkarır. Bu brutal enstalatif yapı-mekân karşıtlığının ürünü olan denetlenemez istisnai formun, gerginlik algısı yaratan ve bir o kadar da diğer şeylerle olan ilişkiselliğinin sorgulandığı hayali bir biçimlendirme olduğu ve buraya heyecan verici kurgusal bir dünya eklemlediği kesin gibidir. Post-yapısalcı nitelemelerle yüklü gergin bir ruhsal imgelemde yer alan amorf, sert ve kımıltısız bir kaya görünümündeki bu aksak mimari unsur, elbette güçlü bir metin hitabetini bünyesinde barındırır. Tam da o yüzden bakışı iştahlandıran ve yabansılaştıran büyülü bir auraya sahiptir. Hegemonik yönüyle ve kibirli bir çekim gücü yaratan ruhanî boyutuyla, cüretle girişilmiş bir kıyamet tahayyülü gibidir…