Dünyanın en büyük ve en eski sanat organizasyonu olan Venedik Bienali 61. Uluslararası Sanat Sergisi, siyasi tartışmaların gölgesinde açıldı. (1) Basın ve davetliler için planlanan önizleme günlerinde yaşanan yoğunluk, yağmur altında uzayan kuyruklar ve güncel siyasi gerilimin yansıdığı tartışmalar ve protestolarla kendine özel bir gündem yaratmakta gecikmedi. 2025 yılında hayatını kaybeden küratör Koyo Kouoh’un genel kavramsal çerçevesini çizdiği bu sergilemede, Çok sesli bir müzikal metaforu imleyen In Minor Keys / Hassas Tonlarda başlığı altında, ağırlıklı olarak kadın ve Afrikalı sanatçılardan oluşan 110 sanatçı ve kolektifin eserlerine yer verildi. Kouoh; hiç kuşkusuz önsel metinlerde de ifade edildiği üzere, minör tonlara sahip çoklu bir gösterinin, uyumsuz ilişkilerle ilerleyen serbest ve dağınık bir biçimlemeler toplamı olacağını öngörmekteydi. Ya da karmaşık ve sürekli kesişen, psikolojik krizlerden beslenen, sert ve kopuk ama aynı ölçüde duygusallıkla birbirine temas eden bir bütünlüğü düşünmekte ya da hayal etmekteydi. (2)

koyo kouoh: hassas tonlarda beliren küçük şeyler 

Bienal, genel görüntüsü itibariyle, Kouoh’un beklentilerine uygun farklı bir görünüm içinde. Uluslararası serginin yer aldığı Arsenale’de (Corderie), ortak bir bakış disiplinini paylaşan, sıkışık bir düzen içinde gerçekleşen ve sizleyeni oluksuz bırakan bir akışı hissetmek mümkün. Tematik bağlam gereği; işlerin özünde yasla dolu, kederli ve nazik ve meditatif bir havayla dengelendiği iddiası ise daha çok metinlerde kalan bir niteleme gibi. O yüzden Kouoh’un duyarlı, farklı ve orijinal olana, hassas tonlarda beliren küçük şeylere ya da yaşanan anlamlı durumlara yaptığı vurguyu, burada dev boyutlu yerleştirmelerde; dokuma esaslı tekstil, örgü ve kolaj tekniğiyle aşırılaşan işlerin pek çoğunda duyumsamak biraz zor. Her şey sanki, yan yana ve hatta iç içe sıralanan bir yoğunluk içinde. Daha çok kimlik, köken, farklılık ve temsil tartışmalarına eşlik eden düzenlemelerde, coğrafî konumlama ısrarı ve yerel kültürlere yapılan atıflarının aşırılığı nedeniyle adeta uzlaşı arayışında kıvranan büyük bir karmaşa söz konusu. Bu durumun neden olduğu bildiri yoğunluğunun bir süre sonra sanatçı takibini imkânsız hâle getirdiğini ve sergilenen işlerin karakteristik niteliği üzerindeki bilgiyi yer yer tahrip ettiğini ise ayrıca belirtmek gerekir. 

Son dönemde giderek artan Asya ve Afrika görsel kültürüne yönelik ilgi ve estetik-antropolojik bakış çerçevesinde meseleye bakıldığında, Kouoh’un göç ve kimlik, yerinden edilme, baskılanma ve bir yere ait olamama gibi gerilimli durumlara tanıklık eden, değinen ve bu yakıcı gerçekliği kültürlerarası bir sorun ya da durum olarak kavrayan sanatçıları bir araya getirdiği çok açık. Nitekim; daha çok ilginç, yabansı, uyarıcı ve tedirgin edici dramatik bir duyumsamanın, Arsenale’deki merkezî sergilemenin genel karakterini belirlediğini söylemek mümkün. Dolayısıyla Kouoh’un tercihleri ve sergileme yaklaşımının, Batılı standartların dışında şekillenen işlerin, radikal bir tepkisellik bağlamında, itiraz kültürü ve tarihsel yüzleşme gerilimiyle farklılaştığı ortada. O yüzden, burada oluşan ortak bilincin, Rusya ve İsrail’in katılımı konusunda Bienal yönetimini zorlayan siyasi tartışmaları beslemesi, Filistin ve Ukrayna bağlantılı protestolarla dönüşmesi çok normal.

yabansı imgelem, farklı temsil stratejileri ve materyal tercihi 

Öte yandan Asya ve Afrika görsel bağlantılarıyla fakir malzeme estetiğine yönelen bu antropolojik bakış; hafızayı, geçen zamanı ve yaşanan dönüşümü ifade etmek için ağırlıklı olarak tekstilleri ve dokumaları enstalatif bir dilin temel unsuru olarak kullanmakta. İklim krizi gibi, ekosistemle ve dahası suyla ilişkili söylemsel gücü, bu malzeme ve teknik dolayımında gözlemlemek kuşkusuz ki oldukça önemli. Özellikle de devlet desteğiyle güçlenen ve tartışmalı bir gösteri modeli olarak bienalin ana çerçevesi ile temas içinde kalmaya özen gösteren ülke pavyonlarında; bu meselenin, yerel kültürlere uzanan farklılık ve süreklilik algısı içindeki önceliği doğrudan öne çıkardığı da ayrı bir gerçek. (3) Bienal gösterimi bu bakımdan kapsamlı ve önemli büyük bir buluşma aynı zamanda. Sözgelimi Türkiye Pavyonu, gerek seçilen sanatçının kimliği ve aidiyet bağları, gerekse temsil ettiği karma kültürel arka planla tercih ettiği temsil yöntemi, kullandığı malzeme ve teknikler bağlamında bienal temasıyla yakın bir ilişki içinde. O yüzden burada, Kouoh’un özen gösterdiği kırılgan temas olasılıklarının, cinsellik tartışmalarına uzanan eleştiri ve ekosistemle bağlantılı atıfların, Nilbar Güreş‘in dil ve anlatım özellikleriyle ile kurduğu yakınlığı vurgulamak yerinde olur. Dolayısıyla bienal genelinde, yerel kültüre ilişkin görsel dinamiklerin uzantısı olan bir imgelemin, alışık olmadığımız nesne-figür bağlantılarıyla belirginleşen durumsal bir temsil stratejisi olarak, fantastik, yabansı ve tedirgin edici bir bağlamı neredeyse açıkça yedeğinde tuttuğu açık bir şekilde ortadadır. (Wangechi Mutu, Nkanga Otobong, Victoria-Idongesit Udondian, Maria Magdelana Campos-Pons ve Joana Hadjithomas & Khalil Joreige gibi). Ancak bu tür çağrışımlarla dolu simgesel unsurların oluşturduğu alanda, taş, toprak ya da seramik nesnelerle, renkli bez parçaları ve halı-kilim gibi muhtelif dokumalarla yerel kültür ve sanat arasındaki ilişkisel durumun yabansı niteliğini, naif ve doğrudan aktarımın doğallığı içinde sunan bu karmaşanın zaten Koyo Kouoh tarafından öngörülmüş bir durum olduğu da ayrı bir gerçek. . 

Sonuçta; Batılı temsil stratejileri ile deneysel gösterim esaslarını radikal önerilerle bu derecede yadsıyan, doğrudan gerçekliğin akışkan temsilini ve sanatçı performanslarını öne çıkaran bu ortamı, dünyanın farklı yerlerinde beliren ve etkili olan, evrensel kaygılara, krizlere ve gelecek beklentilerine yönelik yeni düşünme ve üretme biçimlerinin büyük ve görkemli bir buluşması olarak değerlendirmek belki de en doğrusu.